Храм на Изида

Култот на египетските божества Изида и Серапис бил присутен во Македонија уште од хеленистичкиот период, а во римско време нивното почитување станало сè пораспространето низ Медитеранот. Во Стоби, нивниот култ е посведочен преку монети, натписи и скулптура. Еден натпис сведочи дека августалот Тит Флавиј Лонгин во II век посветил Sacrum Isidi, додека друг ја споменува Клаудија Приска, која цели шеесет години била свештеничка на Изида Лохија. Најјасната потврда, сепак, дојде со откривањето на самиот храм, заедно со мермерна скулптура на Изида, бронзен систрум – ритуален инструмент сличен на ѕвечка, користен во нејзиниот култ – и вотивен релјеф поставен од Опија како исполнување на завет кон Изида и Серапис.

Храмот бил изграден во почетокот на II век од н.е. и останал во употреба до втората половина на IV век. Се наоѓал околу шеесет метри источно од театарот, во близина на југоисточната градска порта. Освен светилиштето на Немеза во театарот, ова е единствениот пагански сакрален објект во Стоби што со сигурност може да се поврзе со конкретно божество.

Храмот бил издигнат врз висок подиум и имал димензии од приближно 16 × 8 метри. До пронаосот водело скалиште со девет скалила, а зад него се наоѓал главниот сакрален простор – наосот. Иако не се зачувани столбови, пропорциите на градбата укажуваат дека храмот можеби бил од типот templum in antis, со влез поставен меѓу истурените странични ѕидови, или тетрастил простилос, со четири столба на предната фасада. Веројатно достигнувал височина од единаесет до дванаесет метри и бил украсен со бел и розеникав мермер, со префинет, но воздржан декоративен израз сличен на оној на блискиот театар.

Во наосот најверојатно стоела натприродно големата мермерна скулптура на Изида, која во 2012 година беше пронајдена пред храмот во доцнантички контекст. Иако ѝ недостасуваат главата и рацете, таа останува едно од најзначајните сочувани сведоштва за почитувањето на божицата во Стоби.

Пред скалиштето на храмот се наоѓал олтарот, главното место за принесување дарови и други ритуални активности. Оттука кон север се протегала тесна процесиска улица, создавајќи свечен пристап кон светилиштето. Слични решенија се познати и кај други светилишта на Изида, меѓу кои и храмот во Дион, што покажува дека култот во Стоби бил дел од една поширока религиозна традиција.

Еден од најинтересните делови на храмот се наоѓа под неговото ниво. На задната страна од подиумот, преку врата и кратко скалиште се слегувало во две засводени подземни простории, веројатно поврзани со мистериите на Изида. Пред нивниот влез се наоѓале жртвени јами во кои археолозите откриле мали керамички шишенца и изгорени коски од петли и други птици. Во помалата внатрешна просторија имало полукружна ниша, најверојатно наменета за мала скулптура. Овие издвоени простории можеби биле користени за ритуали достапни само за ограничен број учесници.

Храмот бил дел од поголемо светилиште, опкружено од три страни со портик и со дополнителни простории распоредени околу него. Функцијата на дел од нив и понатаму останува нејасна, што покажува дека за начинот на кој функционирало светилиштето сè уште има многу неодговорени прашања.

Во втората половина на III век храмот бил оштетен од земјотрес, по што бил обновен. До почетокот на V век, фрагменти од пагански скулптури и мермерен базен биле депонирани меѓу шутот во една од подземните простории, можеби во времето кога старите култови постепено исчезнувале од градот.

Од средината на V век светилиштето постепено било разградувано. Неговите архитектонски блокови биле повторно употребувани на други места, просторот бил зафатен со нови градби, а подземните простории биле претворени во визба. Сепак, храмот не исчезнал целосно. Сочуваната скулптура на Изида, натписите, вотивните предмети и остатоците од светилиштето денес овозможуваат еден од најјасните погледи кон религиозниот живот на римски Стоби.

Археолошки лексикон